ลมหายใจ

ลมหายใจ

คืนนั้นในห้องเรียนไม้เก่า บรรยากาศเงียบสงบเช่นเคย

ผมนั่งอยู่ตรงที่เดิม มองออกไปนอกหน้าต่าง เห็นต้นไม้สีทองทอดกิ่งก้านอยู่ท่ามกลางใบไม้และผืนหญ้าสีม่วงแดง สายลมอ่อน ๆ พัดผ่านจนเกิดเสียงแผ่วเบาเป็นระยะ

คุรุนั่งอยู่ตรงที่เดิมเช่นกัน ท่านมองออกไปนอกหน้าต่างอยู่ครู่หนึ่ง ก่อนจะถามผมขึ้นมาว่า

“เอ็งรู้ไหมว่า สิ่งใดมีค่าที่สุดสำหรับชีวิตมนุษย์”

ผมนิ่งคิดอยู่พักหนึ่ง เพราะมีสิ่งต่าง ๆ มากมายที่มนุษย์เห็นว่ามีค่า ทั้งทรัพย์สิน เงินทอง ความสุข ความรัก หรือแม้แต่ชีวิตของตนเอง

แต่ก่อนที่ผมจะตอบอะไร คุรุก็พูดขึ้นว่า

“ลมหายใจ”

ท่านยิ้มเล็กน้อย ก่อนจะอธิบายต่อ

“ตราบใดที่เอ็งยังมีชีวิต เอ็งก็ยังต้องหายใจ ไม่ว่าเอ็งจะร่ำรวยเพียงใด มีอำนาจมากมายแค่ไหน หรือเป็นผู้ยิ่งใหญ่เพียงใด สุดท้ายเอ็งก็ยังต้องอาศัยลมหายใจเพื่อมีชีวิตอยู่เหมือนกับคนอื่น ๆ”

ท่านบอกว่า มนุษย์ที่ร่ำรวยก็ต้องหายใจ แม้จะยากจนก็ต้องหายใจ ผู้มีอำนาจก็ต้องหายใจ แม้แต่สัตว์เล็ก ๆ ที่มนุษย์อาจมองว่าไม่มีความสำคัญ ก็ยังต้องอาศัยลมหายใจเพื่อดำรงชีวิตเช่นเดียวกัน

ลมหายใจจึงเป็นสิ่งที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง เพราะเป็นสิ่งที่หล่อเลี้ยงชีวิต และไม่มีทรัพย์สินหรืออำนาจใดสามารถนำมาทดแทนได้

ด้วยเหตุนี้ การถวายลมหายใจแด่องค์พระผู้เป็นเจ้า หรือที่พวกเราเรียกกันว่า “ปราณยัม” จึงเป็นการถวายสิ่งอันมีค่ายิ่งของชีวิต

แต่คุรุก็เตือนว่า การถวายลมหายใจมิใช่เพียงการกำหนดลมหายใจเข้าออกตามวิธีที่ได้รับการสั่งสอนเท่านั้น

“ลมหายใจที่เอ็งถวาย ต้องมาพร้อมกับศรัทธา และจิตใจที่สะอาดบริสุทธิ์”

ความบริสุทธิ์ที่ท่านกล่าวถึง มิใช่เพียงการทำจิตให้สงบในขณะประกอบพิธี แต่ยังหมายถึงความดีงามที่มนุษย์มีต่อตนเองและผู้อื่นด้วย

ผู้ที่มีจิตเมตตาย่อมไม่คิดเบียดเบียน ไม่ดูหมิ่นเหยียดหยาม และไม่เห็นว่าชีวิตของตนมีคุณค่าสูงกว่าชีวิตของใคร

เพราะหากจิตใจยังเต็มไปด้วยความหลงในอำนาจ ความถือตัว หรือความคิดที่จะกดผู้อื่นให้ต่ำลง ต่อให้กำหนดลมหายใจได้ดีเพียงใด ก็ยังไม่อาจเรียกว่าเป็นการถวายลมหายใจอันบริสุทธิ์อย่างแท้จริง

จากนั้น คุรุก็พูดถึงเรื่องอำนาจของมนุษย์ขึ้นมา

“มนุษย์นี่ก็แปลก พอไม่มีอำนาจก็อยากมี แต่พอมีอำนาจขึ้นมา บางคนกลับลืมไปว่าตัวเองก็เป็นเพียงมนุษย์คนหนึ่ง”

ท่านหัวเราะเบา ๆ ก่อนจะถามต่อ

“เอ็งลองคิดดูสิ มนุษย์ที่มีอำนาจมากกว่าคนอื่น เขาหายใจต่างจากผู้อื่นตรงไหน”

ผมคิดตามแล้วก็เห็นว่า ไม่ว่ามนุษย์จะมีฐานะหรือตำแหน่งสูงส่งเพียงใด ร่างกายก็ยังต้องดำรงอยู่ภายใต้ธรรมชาติเดียวกัน

เมื่อเจ็บป่วยก็ต้องรักษา เมื่อแก่ชราก็ต้องเสื่อมถอย และเมื่อสิ้นลมหายใจ ชีวิตในสังขารนั้นก็สิ้นสุดลงเช่นเดียวกัน

คุรุอธิบายว่า ความสูงต่ำ ความเหลื่อมล้ำ ตำแหน่ง ฐานะ และสิทธิอำนาจต่าง ๆ ล้วนเป็นสิ่งที่มนุษย์กำหนดขึ้นเพื่อใช้ในการอยู่ร่วมกันในสังคม

แต่สิ่งเหล่านั้นมิได้ทำให้ชีวิตของผู้หนึ่งมีคุณค่าสูงกว่าชีวิตของอีกผู้หนึ่ง

“ในสายตาขององค์พระผู้เป็นเจ้า ไม่มีใครสูงส่งเพียงเพราะร่ำรวย และไม่มีใครต่ำต้อยเพียงเพราะยากจน”

ท่านพูดด้วยน้ำเสียงหนักแน่นขึ้นเล็กน้อย

“เอ็งจะเป็นใคร มาจากไหน มีอำนาจมากเพียงใด ก็ไม่ได้หมายความว่าเอ็งจะมีสิทธิไปดูหมิ่นชีวิตของผู้อื่น”

ในสายตาขององค์พระผู้เป็นเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์ และครูบาอาจารย์ทั้งหลาย สรรพชีวิตย่อมมีคุณค่าอย่างเสมอภาค ไม่มีชีวิตใดสมควรถูกด้อยค่าเพียงเพราะไร้ทรัพย์สิน อำนาจ หรือฐานะทางสังคม

คุรุยังอธิบายต่อไปว่า ความเสมอภาคของชีวิตมิได้หมายความว่ามนุษย์ทุกคนจะต้องมีความรู้ ความสามารถ หรือคุณธรรมเท่ากัน

มนุษย์ย่อมมีความแตกต่างกันตามการเรียนรู้ ประสบการณ์ ความประพฤติ และการกระทำของตนเอง แต่ความแตกต่างเหล่านั้นมิใช่ข้ออ้างที่จะใช้เหยียดหยามกัน

“มนุษย์จะน่าเคารพเพียงใด เอ็งต้องดูที่คุณวุฒิและความประพฤติของเขา ไม่ใช่ดูว่าเขาแก่กว่าเอ็งเท่าไร รวยกว่าเอ็งแค่ไหน หรือมีตำแหน่งใหญ่โตเพียงใด”

ผู้สูงวัยอาจมีประสบการณ์มากกว่า แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะมีคุณธรรมมากกว่าผู้เยาว์เสมอไป เช่นเดียวกับคนหนุ่มสาวที่อาจมีความรู้ ความสามารถ และความดีงามมากกว่าผู้ที่มีอายุมากกว่าตนได้

วัยวุฒิจึงเป็นเพียงสิ่งที่บอกระยะเวลาของการมีชีวิตอยู่ ส่วนคุณวุฒิและคุณธรรมต่างหากที่ทำให้บุคคลนั้นสมควรได้รับความเคารพยกย่อง

แต่ถึงแม้ผู้ใดจะขาดคุณธรรมหรือมีความประพฤติไม่ดี ก็ไม่ได้หมายความว่าเรามีสิทธิไปเหยียบย่ำคุณค่าของชีวิตเขา

เราอาจไม่ยกย่องการกระทำของเขา ไม่เห็นด้วยกับความคิดของเขา หรือไม่ให้ความเคารพนับถือในความประพฤติของเขาก็ได้ แต่เรายังคงต้องเคารพความเป็นมนุษย์ของเขา เช่นเดียวกับที่เราเคารพความเป็นมนุษย์ของตนเอง

คุรุพูดขึ้นอีกว่า

“เอ็งจำไว้นะ มนุษย์ที่รู้จักให้เกียรติมนุษย์ด้วยกัน จึงนับว่าเป็นมนุษย์ ส่วนมนุษย์ที่ไม่รู้จักให้เกียรติมนุษย์ด้วยกัน ต่อให้มีรูปร่างหน้าตาเป็นมนุษย์ ก็ยังไม่นับว่าเป็นมนุษย์ในความหมายที่ควรจะเป็น”

ท่านอธิบายว่า การเกิดมาเป็นมนุษย์นั้นเป็นเรื่องของสังขาร แต่การดำรงตนให้สมกับความเป็นมนุษย์เป็นเรื่องของจิตใจและความประพฤติ

มนุษย์ไม่จำเป็นต้องยกย่องทุกคน แต่ต้องรู้จักให้เกียรติทุกสรรพชีวิต

เพราะการให้เกียรติมิได้หมายถึงการยอมรับว่าผู้อื่นถูกต้องเสมอไป และไม่ได้หมายถึงการยกผู้อื่นให้สูงกว่าตนเอง หากหมายถึงการไม่ใช้สิทธิหรืออำนาจของตนไปเหยียบย่ำคุณค่าของชีวิตใคร

“เอ็งไม่จำเป็นต้องเคารพนับถือมนุษย์ที่ประพฤติไม่ดี แต่เอ็งก็ไม่มีสิทธิไปทำให้เขาด้อยค่าลงเพียงเพราะเอ็งไม่ชอบเขา”

ท่านยิ้มเล็กน้อย ก่อนจะพูดต่อ

“มนุษย์มิได้เป็นมนุษย์อย่างสมบูรณ์เพียงเพราะเกิดมามีสังขารเป็นมนุษย์ แต่เพราะรู้จักให้เกียรติและปฏิบัติต่อมนุษย์ด้วยกันอย่างที่มนุษย์พึงกระทำ”

คุรุยังสอนต่อไปว่า ผู้ที่มีอำนาจอย่างแท้จริง ไม่จำเป็นต้องทำให้ใครต่ำลงเพื่อให้ตนเองดูสูงขึ้น

“ผู้ที่มีอำนาจแล้วรู้จักใช้ด้วยความเมตตา ย่อมเป็นผู้ที่เข้าใจคุณค่าของอำนาจนั้น แต่ผู้ที่ใช้อำนาจเพื่อกดขี่ ดูหมิ่น หรือแสดงความเหนือกว่าผู้อื่น กลับเป็นผู้ที่ยังไม่เข้าใจแม้แต่คุณค่าของชีวิตตนเอง”

ผมนั่งฟังมาถึงตรงนี้ จึงเริ่มเข้าใจว่าเหตุใดเรื่องของลมหายใจจึงเกี่ยวข้องกับความเมตตาและความเสมอภาคของมนุษย์

เพราะลมหายใจมิใช่เพียงสิ่งที่ทำให้เรามีชีวิตอยู่ แต่ยังเป็นสิ่งที่เตือนให้ตระหนักว่า ชีวิตของผู้อื่นก็ต้องอาศัยสิ่งเดียวกันนี้

คุรุหันมาทางผม ก่อนจะพูดว่า

“เอ็งถวายลมหายใจให้องค์พระผู้เป็นเจ้า เพราะเอ็งรู้ว่าลมหายใจของเอ็งมีค่า แล้วทำไมเอ็งถึงจะไม่เห็นคุณค่าของลมหายใจคนอื่นด้วยเล่า”

ผมนิ่งไปกับคำสอนนั้น

“ถ้าเอ็งยังดูหมิ่นผู้อื่น ยังเห็นว่าตัวเองสูงส่งกว่าใคร หรือใช้อำนาจที่มีไปทำให้ชีวิตผู้อื่นต่ำต้อยลง เอ็งจะบอกได้อย่างไรว่าลมหายใจที่เอ็งถวายนั้นสะอาดบริสุทธิ์”

ท่านสอนว่า การถวายลมหายใจจึงต้องเริ่มต้นจากความเข้าใจในคุณค่าของชีวิต มีศรัทธาอันมั่นคง มีจิตที่สะอาด และมีความเมตตาอย่างแท้จริง

ไม่ใช่เมตตาเฉพาะผู้ที่รักเรา เคารพเรา หรืออยู่ในฐานะเดียวกับเราเท่านั้น แต่ต้องรู้จักให้เกียรติแม้แต่ผู้ที่แตกต่างจากเรา หรือผู้ที่ไม่มีสิ่งใดจะมอบให้เราได้เลย

เพราะการให้เกียรติสรรพชีวิต มิได้ทำให้เกียรติของเราลดน้อยลง และการยอมรับคุณค่าของชีวิตอื่น ก็มิได้ทำให้คุณค่าของชีวิตเราลดลงเช่นกัน

แล้วคุรุก็กล่าวประโยคหนึ่ง ซึ่งผมจดจำไว้ได้อย่างชัดเจน

“ผู้ที่รู้จักถวายลมหายใจแด่องค์พระผู้เป็นเจ้า ย่อมต้องรู้จักเคารพลมหายใจของผู้อื่น เพราะไม่มีลมหายใจใดสูงส่งหรือต่ำต้อยกว่ากัน”

ก่อนที่คำสอนในคืนนั้นจะสิ้นสุดลง คุรุยังพูดถึงการถวายลมหายใจอีกเรื่องหนึ่ง

“เอ็งอย่าคิดนะว่า ของที่มีค่ามาก ยิ่งถวายมากก็ยิ่งดี”

ท่านอธิบายว่า แม้ลมหายใจจะเป็นสิ่งมีค่ายิ่งของชีวิต แต่การถวายลมหายใจแด่องค์พระผู้เป็นเจ้าก็ต้องรู้จักความพอดี

“ถวายมากเกินไป ท่านก็ไม่รับ ถวายน้อยเกินไป ก็ไม่คู่ควร”

คุรุบอกว่า การประกอบปราณยัมนั้น ให้นับตั้งแต่หนึ่งไปจนถึงหนึ่งร้อยลมหายใจก็เพียงพอแล้ว ไม่จำเป็นต้องฝืนทำให้มากกว่านั้น เพียงเพราะคิดว่ายิ่งถวายมากก็จะยิ่งได้รับความโปรดปรานมากขึ้น

เพราะการถวายลมหายใจมิใช่การแข่งขัน และมิใช่การสะสมจำนวนเพื่อแลกเปลี่ยนกับพรหรือความศักดิ์สิทธิ์

สิ่งสำคัญมิใช่จำนวนลมหายใจที่มากมาย แต่เป็นความบริสุทธิ์ของจิตและศรัทธาที่อยู่ในทุกลมหายใจนั้น

“เอ็งถวายเพียงร้อยลมหายใจด้วยจิตที่สะอาด ย่อมดีกว่าถวายมากมายด้วยจิตที่เต็มไปด้วยความอยาก”

ท่านจึงสอนให้เข้าใจว่า แม้แต่การถวายสิ่งที่มีค่าที่สุด ก็ยังต้องประกอบด้วยความพอดี ไม่มากจนเกินควร และไม่น้อยจนขาดความตั้งใจ

เพราะองค์พระผู้เป็นเจ้ามิได้ต้องการลมหายใจจำนวนมากมายจากมนุษย์ หากแต่การถวายลมหายใจเป็นโอกาสที่มนุษย์จะได้แสดงศรัทธา ความดีงาม และความเมตตาที่มีอยู่ภายในจิตใจของตนเอง

คืนนั้น เมื่อคำสอนสิ้นสุดลง ผมยังคงนั่งอยู่ในห้องเรียนไม้เก่าอีกพักใหญ่

สายลมจากภายนอกยังคงพัดผ่านกิ่งไม้สีทอง ใบไม้และผืนหญ้าสีม่วงอย่างแผ่วเบา

ผมลองกำหนดลมหายใจของตนเองอย่างช้า ๆ และพบว่า ลมหายใจที่เคยเป็นเพียงสิ่งธรรมดาจนแทบไม่เคยใส่ใจ กลับมีความหมายมากกว่าที่เคยเข้าใจ

เพราะทุกครั้งที่เราหายใจ เรายังมีชีวิต

และตราบใดที่เรายังมีชีวิต เราก็ยังมีโอกาสที่จะทำความดี มีเมตตา และปฏิบัติต่อชีวิตอื่นอย่างมีคุณค่า

ผมจึงเข้าใจในคืนนั้นว่า

การถวายลมหายใจที่บริสุทธิ์ มิใช่เพียงการถวายสิ่งที่มีค่าที่สุดของตนเองแด่องค์พระผู้เป็นเจ้า แต่ยังหมายถึงการดำรงชีวิตโดยไม่ลดคุณค่าของลมหายใจใดลง เพื่อยกคุณค่าของลมหายใจตนเองให้สูงขึ้น

เพราะสุดท้ายแล้ว ไม่ว่ามนุษย์จะสูงส่งเพียงใด ต่างก็มีเพียงลมหายใจของตนเองเพื่อดำรงชีวิตอยู่ในวันนี้

และไม่มีผู้ใดรู้ได้เลยว่า ลมหายใจใดจะเป็นลมหายใจสุดท้ายของตนเอง

ราชะ ตันตระ
30/10/2569