วสิษฐะประชาบดี

วสิษฐะประชาบดี

คืนนั้นในห้องเรียนไม้เก่า ผมนั่งอยู่ที่เดิมตามปกติ

ระหว่างรอคุรุ ผมมองออกไปนอกหน้าต่างที่เปิดกว้าง เห็นต้นไม้ใหญ่สีทอง ใบสีม่วงแดง และบรรยากาศอันงดงามของดินแดนที่คุ้นเคย

ไม่นานนัก สายตาของผมก็สะดุดเข้ากับพระฤาษีพระองค์หนึ่ง ซึ่งกำลังเดินผ่านไปอย่างสง่างาม

สิ่งที่ทำให้ผมสนใจ มิใช่เพียงรูปลักษณ์ของพระองค์ แต่เป็นเครื่องแต่งกายที่ดูงดงาม มีราคา และเครื่องประดับต่าง ๆ ที่ดูมีค่ามาก ทรงมีบุคลิกสงบ น่าเกรงขาม และภูมิฐานอย่างยิ่ง

หากไม่รู้มาก่อนว่าทรงเป็นฤาษี ผมคงเข้าใจว่าเป็นพระมหากษัตริย์ หรือไม่ก็เป็นผู้มีอำนาจและความมั่งคั่งอย่างมากพระองค์หนึ่ง

ผมจึงมองตามด้วยความสงสัย

ในความเข้าใจของผม ฤาษีคือผู้ละทิ้งความสุขทางโลก ออกจากบ้านเรือนเข้าไปอยู่ในป่า บำเพ็ญตบะ ถือศีล และใช้ชีวิตอย่างเรียบง่าย แต่พระฤาษีองค์ที่ผมเห็นกลับแตกต่างจากภาพเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง

ไม่นานนัก เสียงวีณาก็ดังขึ้นจากด้านหลัง

เป็นเสียงเครื่องดนตรีโบราณที่ผมคุ้นเคย และรู้ได้ทันทีว่าเจ้าของเสียงนั้นคือผู้ใด

คุรุผู้ชอบเล่นวีณาเดินเข้ามาในห้องเรียน ก่อนจะนั่งลงตรงที่ประจำของท่าน และ ท่านยังคงบรรเลงวีณาเป็นท่วงทำนองเบา ๆ เช่นเคย

คุรุพระองค์นี้มีวิธีสอนที่แตกต่างออกไป บางครั้งทรงใช้คำพูด บางครั้งก็ใช้เสียงดนตรี และหลายครั้งก็ปล่อยให้ผมคิดตามจังหวะของเสียงวีณา ก่อนจะอธิบายต่อ

เมื่อท่านเห็นว่าผมยังมองออกไปนอกหน้าต่าง ท่านจึงมองตาม แล้วก็ถามขึ้นว่า

“เอ็งมองอะไรอยู่”

ผมจึงถามถึงพระฤาษีที่เพิ่งเสด็จผ่านไป พร้อมกับความสงสัยที่เกิดขึ้น

คุรุยิ้ม

“นั่นน่ะ วสิษฐะประชาบดี”

แล้วก็บรรเลงวีณาต่อไปอีกครู่หนึ่ง ก่อนจะถามขึ้นอีกว่า

“เอ็งสงสัยหรือ ว่าเหตุใดฤาษีจึงร่ำรวย”

ผมยอมรับว่าคิดเช่นนั้นจริง ๆ

คุรุหัวเราะเบา ๆ ก่อนจะย้อนถามว่า

“แล้วใครบอกเอ็งว่า ฤาษีต้องจน”

คำถามนั้นทำให้ผมต้องคิดอยู่พักหนึ่ง เพราะหากถามว่าใครเป็นคนบอก ผมเองก็ตอบไม่ได้

คงเป็นเพียงภาพจำจากเรื่องราวที่เคยได้ยิน หนังสือที่เคยอ่าน หรือภาพของฤาษีที่มนุษย์สร้างขึ้น

คุรุอธิบายต่อว่า ความเป็นฤาษีมิได้วัดกันด้วยเครื่องแต่งกาย ที่อยู่อาศัย หรือจำนวนทรัพย์สิน

ฤาษีคือผู้มีญาณ มีความรู้ มีตบะ และมีความสามารถในการเข้าถึงสัจธรรมในระดับที่แตกต่างกันไป

บางองค์อยู่ในป่า บางองค์มีอาศรมใหญ่โต บางองค์มีศิษย์บริวารมากมาย และบางองค์มีอำนาจบารมีเหนือกษัตริย์เสียอีก

การบำเพ็ญตบะจึงไม่ใช่การแข่งขันกันว่าใครจะมีสมบัติน้อยกว่ากัน

เสียงวีณาดังขึ้นเป็นท่วงทำนองสั้น ๆ ก่อนที่คุรุจะเล่าถึงพระฤาษีองค์นั้นต่อไป

พระวสิษฐะมิใช่ฤาษีธรรมดา แต่เป็นหนึ่งในมหาฤาษีผู้ยิ่งใหญ่ที่มนุษย์รู้จักกันมาตั้งแต่สมัยพระเวท

ทรงได้รับการยกย่องเป็นพรหมฤาษี 

พระองค์ทรงกำเนิดจากพระดำริของพระพรหมโดยตรง เรียกว่ามานสบุตร เป็นการบังเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งพระดำริของพระผู้สร้าง

มหาฤาษีในกลุ่มนี้ยังมีอีกหลายพระองค์ เช่น พระมรีจิ พระอัตริ พระอังคีรส พระปุลัสตยะ พระปุลหะ พระกรตุ และพระภฤคุ รวมถึง พระทักษะและพระนารัท ด้วย

คุรุหยุดบรรเลงวีณาชั่วครู่ ก่อนพูดขึ้นว่า

“เอ็งต้องเข้าใจเสียก่อนว่า ฤาษีเหล่านี้มิใช่เพียงผู้ไปนั่งสมาธิอยู่ในป่า แต่บางพระองค์เป็นส่วนหนึ่งของการสร้างสรรค์และสืบต่อชีวิตทั้งหลาย”

พระวสิษฐะจึงได้รับการนับถือว่าเป็นประชาบดี

คำว่าประชาบดี มาจากคำว่า ประชา หมายถึงหมู่ชีวิต และปติ หมายถึงผู้เป็นใหญ่ จึงหมายถึงผู้เป็นใหญ่แห่งหมู่ชีวิต หรือผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับการกำเนิดและสืบต่อสรรพชีวิต

ประชาบดีมิใช่ตำแหน่งที่มีเพียงพระองค์เดียว หากเป็นฐานะที่ใช้กล่าวถึงเทพและมหาฤาษีผู้มีส่วนในกิจแห่งการสร้างสรรค์ตามคติของพระพรหม

เมื่ออธิบายมาถึงตรงนี้ คุรุก็หันกลับมาถามผมอีกครั้ง

“ทีนี้ เอ็งยังคิดว่าผู้ที่มีฐานะเช่นนี้ จำเป็นต้องอยู่ในกระท่อมเก่า ๆ หรือไม่”

ผมอดยิ้มไม่ได้

เพราะเพิ่งเข้าใจว่าตนเองกำลังเอาวิถีชีวิตของนักบวชบางประเภทบนโลกมนุษย์ ไปเป็นเครื่องตัดสินความเป็นอยู่ของมหาฤาษีในดินแดนแห่งนี้

คุรุเล่าต่อว่า นอกจากที่ว่าพระวสิษฐะเป็นมานสบุตรของพระพรหมแล้ว ยังมีการอวตารของพระองค์ เหตุจากพระมิตรและพระวรุณ โดยมีนางอัปสรอุรวศีเกี่ยวข้องกับเหตุแห่งการกำเนิด

จึงทรงมีอีกพระนามหนึ่งว่า ไมตราวรุณิ

คุรุยังอธิบายว่า เรื่องกำเนิดของเหล่าเทพและฤาษีมิได้มีรูปแบบเดียวเสมอไป 

ผมนั่งฟังด้วยความสนใจ เสียงวีณายังคงดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอ

คุรุเล่าต่อถึงพระนางอรุณธตี พระชายาของพระวสิษฐะ ผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็นแบบอย่างแห่งความมั่นคงในชีวิตคู่

ทั้งสองพระองค์มีวงศ์สืบทอดต่อมาถึงพระฤาษีศักติ พระฤาษีปราศร และพระฤาษีวยาส ผู้ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้เรียบเรียงและจัดหมวดหมู่พระเวท และมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อมหากาพย์มหาภารตะ

พระวสิษฐะยังทรงเป็นพระราชคุรุแห่งราชวงศ์อิกษวากุ หรือสุริยวงศ์

ทรงเป็นปุโรหิตและพระอาจารย์แห่งราชสำนักของพระเจ้าทศรถ พระราชบิดาของพระราม และมีบทบาทในการอบรมสั่งสอนพระราม ตลอดจนพระราชโอรสองค์อื่น ๆอีกด้วย

พระองค์จึงมิได้มีหน้าที่เพียงประกอบพิธีกรรม แต่ยังทรงเป็นที่ปรึกษาด้านธรรมะและหลักการปกครองแก่พระมหากษัตริย์ด้วย

คำสอนที่สืบทอดภายใต้พระนามของพระวสิษฐะยังปรากฏอยู่ในคัมภีร์สำคัญหลายชุด ทั้งฤคเวทมณฑลที่เจ็ด โยควสิษฐะ และวสิษฐธรรมสูตร

คัมภีร์เหล่านี้เกี่ยวข้องกับพระเวท ปรัชญา จิต ความหลุดพ้น ตลอดจนข้อประพฤติและธรรมะในการดำรงชีวิต

ผมเริ่มเข้าใจแล้วว่าเหตุใดพระฤาษีพระองค์นั้นจึงดูสง่างามและมีบารมีอย่างยิ่ง แต่ก็ยังอดสงสัยเรื่องความมั่งคั่งไม่ได้

คุรุรู้ถึงความคิดของผม จึงบรรเลงวีณาอีกท่วงทำนองหนึ่ง ก่อนเล่าเรื่องที่น่าสนใจขึ้นมา

“เอ็งเคยได้ยินเรื่องโคทิพย์ของวสิษฐะหรือไม่”

ผมส่ายหน้า

คุรุจึงเล่าว่า ครั้งนั้นพระวสิษฐะทรงมีโคทิพย์ เป็นโคศักดิ์สิทธิ์ที่สามารถบันดาลสิ่งอันต้องการได้

เมื่อพระวิศวามิตร ซึ่งในเวลานั้นยังทรงเป็นกษัตริย์ เสด็จมายังอาศรมของพระวสิษฐะ ก็ทรงได้รับการต้อนรับอย่างสมพระเกียรติ

แม้จะมีผู้ติดตามจำนวนมาก แต่อาศรมของพระวสิษฐะก็สามารถจัดหาสิ่งต่าง ๆ มารับรองได้อย่างบริบูรณ์ ทั้งหมดนี้เป็นอำนาจแห่งโคทิพย์

เมื่อพระวิศวามิตรทรงเห็นความสามารถอันน่าอัศจรรย์นั้น จึงปรารถนาจะครอบครองโคทิพย์เสียเอง

แต่พระวสิษฐะไม่ทรงยินยอม

แม้จะเสนอทรัพย์สมบัติและสิ่งตอบแทนมากมายเพียงใด ก็ไม่อาจทำให้พระวสิษฐะเปลี่ยนพระทัยได้

ความขัดแย้งจึงเกิดขึ้น และนำไปสู่การต่อสู้ระหว่างอำนาจของกษัตริย์กับอำนาจแห่งตบะของมหาฤาษี

คุรุยิ้มและหยุดเล่า แล้วมองมาทางผม

“เอ็งว่าใครมีอำนาจมากกว่ากัน”

ผมคิดว่ากษัตริย์ย่อมมีกองทัพ มีอาวุธ มีทรัพย์สิน และมีผู้คนอยู่ในปกครองมากมาย

แต่เมื่อนึกถึงคำถามก่อนหน้านี้ ผมก็ไม่กล้าตอบเช่นนั้น

คุรุหัวเราะ

“ในที่สุด เอ็งก็เริ่มรู้จักคิดก่อนตอบเสียที”

แล้วจึงเล่าต่อว่า พระวิศวามิตรทรงใช้อำนาจและอาวุธทิพย์ต่าง ๆ แต่พระวสิษฐะสามารถต้านทานได้ด้วยพรหมทัณฑ์ อันเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจพรหมญาณของพระองค์

ในที่สุด อำนาจแห่งตบะก็ปรากฏว่าเหนือกว่ากำลังทางโลก

เรื่องนี้เป็นเหตุสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้พระวิศวามิตรทรงตระหนักถึงความยิ่งใหญ่แห่งพรหมฤาษี และมุ่งบำเพ็ญตบะเพื่อให้บรรลุฐานะนั้นด้วยพระองค์เอง

เมื่อคุรุเล่าจบ เสียงวีณาก็ดังขึ้นอีกครั้ง คราวนี้เป็นท่วงทำนองที่นุ่มนวลและช้าลง

คุรุอธิบายต่อว่า เรื่องของพระวสิษฐะมิได้สอนเพียงเรื่องอำนาจของฤาษี แต่ยังทำให้เห็นความแตกต่างระหว่างการมีทรัพย์สมบัติ กับความปรารถนาจะครอบครองทรัพย์สมบัติ

พระวสิษฐะทรงมีโคทิพย์ที่สามารถบันดาลสิ่งต่าง ๆ ได้มากมาย แต่พระวิศวามิตรซึ่งทรงเป็นกษัตริย์ มีทั้งทรัพย์สินและกองทัพอยู่แล้ว กลับยังปรารถนาจะได้โคทิพย์นั้นมาเพิ่ม

ผู้หนึ่งมีสิ่งที่เพียงพอแก่การใช้ประโยชน์ แต่อีกผู้หนึ่ง แม้มีอยู่มากมาย ก็ยังต้องการสิ่งที่ผู้อื่นครอบครอง

คุรุจึงพูดขึ้นว่า

“ความร่ำรวยกับความโลภ มิใช่เรื่องเดียวกัน”

“คนมีทรัพย์มาก อาจไม่โลภก็ได้ ส่วนคนไม่มีทรัพย์เลย ก็อาจโลภมากกว่าคนร่ำรวยเสียอีก”

ท่านอธิบายต่อว่า มนุษย์มักเข้าใจว่าการละกิเลสคือการละทิ้งสิ่งของ จึงพยายามทำตนให้ไม่มีอะไร

แต่ต่อให้ไม่มีสมบัติเลยสักชิ้น หากยังอยากได้ของผู้อื่น ยังอิจฉาความสุขของผู้อื่น หรือยังมีความทุกข์เพราะผู้อื่นมีมากกว่าตน ก็ยังมิได้ละวางสิ่งใดอย่างแท้จริง

ในทางกลับกัน ผู้มีทรัพย์สมบัติมากมาย หากรู้จักใช้ รู้จักให้ รู้จักรักษา และไม่ยึดติดจนเกิดทุกข์ ก็ไม่ได้หมายความว่าทรัพย์สินเหล่านั้นจะเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงธรรมะเสมอไป

สิ่งสำคัญจึงอยู่ที่จิตใจ มิใช่จำนวนสิ่งของ

คุรุดีดสายวีณาเบา ๆ อีกครั้ง ก่อนพูดขึ้นว่า

“เอ็งจงจำไว้ คนจนมิได้แปลว่าเป็นคนดี และคนรวยก็มิได้แปลว่าเป็นคนเลว”

“ความจนมิได้ทำให้ผู้ใดบริสุทธิ์ขึ้นมาเอง เช่นเดียวกับความร่ำรวยที่มิได้ทำให้ผู้ใดมีบาปขึ้นมาเอง”

“อย่าเอาสิ่งที่ตามองเห็น ไปตัดสินสิ่งที่อยู่ภายในจิตใจของผู้อื่น”

ผมนั่งเงียบอยู่พักหนึ่ง แล้วจึงหันกลับไปมองนอกหน้าต่างอีกครั้ง

พระวสิษฐะประชาบดีมิได้อยู่ตรงนั้นแล้ว เหลือเพียงต้นไม้สีทอง ใบสีม่วงแดง และแสงอันงดงามที่ทอดผ่านดินแดนแห่งนี้

ผมนึกถึงภาพพระฤาษีผู้สง่างามที่เพิ่งเห็นไป

ก่อนหน้านี้ผมสงสัยว่าทำไมฤาษีจึงร่ำรวย แต่เมื่อได้ฟังเรื่องราวทั้งหมด ผมกลับรู้สึกว่าคำถามของตนเองแคบไปมาก

เพราะมัวแต่สนใจว่าพระองค์มีทรัพย์สมบัติมากเพียงใด จนลืมคิดไปว่าพระองค์เป็นใคร มีความรู้มากเพียงใด และมีคุณูปการต่อสรรพชีวิตอย่างไร

คุรุบรรเลงวีณาเป็นท่วงทำนองสุดท้าย ก่อนพูดทิ้งท้ายว่า

“เอ็งไม่จำเป็นต้องยากจนเพื่อจะเป็นคนดี และไม่จำเป็นต้องร่ำรวยเพื่อจะเป็นผู้ยิ่งใหญ่”

“หากมีทรัพย์ ก็จงรู้จักใช้ทรัพย์ หากมีอำนาจ ก็จงรู้จักใช้อำนาจ หากมีความรู้ ก็จงรู้จักใช้ความรู้”

“แต่ไม่ว่าจะมีสิ่งใดมากมายเพียงใด จงอย่าให้สิ่งเหล่านั้นกลับมาเป็นนายของเอ็งเสียเอง”

เสียงวีณาค่อย ๆ เบาลงจนเงียบหายไป

คืนนั้นผมได้รู้จักพระวสิษฐะประชาบดีมากขึ้น และได้เข้าใจว่าความสง่างามของพระองค์ มิได้มีเพียงเครื่องแต่งกายหรือเครื่องประดับอันมีค่า แต่มีทั้งพระปัญญา ตบะ บารมี และความยิ่งใหญ่แห่งฐานะที่ทรงดำรงอยู่

ผมนึกถึงสิ่งที่คุรุทรงสอน แล้วอดยิ้มกับความคิดของตัวเองในตอนแรกไม่ได้

บางครั้งมนุษย์ก็แปลกดี

เห็นคนยากจนก็นึกว่าเขาไม่มีบุญ เห็นคนร่ำรวยก็นึกว่าเขามีกิเลส ทั้งที่ความจริง เรายังไม่รู้จักคนเหล่านั้นเลยด้วยซ้ำ

และบางที ผู้ที่ควรได้รับการพิจารณามากที่สุด อาจไม่ใช่คนที่เรากำลังมองอยู่

แต่เป็นตัวเราเอง

ที่กำลังใช้ความเข้าใจอันน้อยนิด ไปตัดสินผู้อื่นอยู่ตลอดเวลา

ราชะ ตันตระ
17/10/2569