สิ่งที่มีค่า กับสิ่งที่มีราคา

สิ่งที่มีค่า กับสิ่งที่มีราคา

คืนนั้นในห้องเรียนไม้เก่า คุรุทรงสอนเรื่องคุณค่าของชีวิตมนุษย์ เป็นคำสอนที่เริ่มต้นจากเรื่องธรรมดา แต่กลับทำให้ผมต้องนำมาขบคิดอยู่อีกนาน

“เอ็งรู้หรือไม่ว่า สิ่งที่มีค่ากับสิ่งที่มีราคานั้นต่างกันอย่างไร”

ผมนิ่งคิดอยู่ครู่หนึ่ง ท่านจึงทรงสอนต่อว่า

“สิ่งที่มีค่าบางอย่างก็ไม่จำเป็นต้องมีราคา และสิ่งที่มีราคาบางอย่างก็ไม่จำเป็นต้องมีค่า อย่าเอาราคามาตัดสินคุณค่าของทุกสิ่ง เพราะของบางอย่างต่อให้เอ็งมีเงินทองมากมายเพียงใด ก็ไม่อาจซื้อหามาได้”

แล้วท่านก็ทรงถามว่า สิ่งใดมีค่าที่สุดสำหรับมนุษย์ ก่อนจะประทานคำตอบว่า ลมหายใจนั่นเอง เพราะตราบใดที่มนุษย์ยังมีลมหายใจ ก็ยังมีโอกาสจะคิด จะทำ จะเรียนรู้ และสร้างสรรค์สิ่งต่าง ๆ ได้ แต่เมื่อใดที่ลมหายใจสิ้นสุดลง ต่อให้มีทรัพย์สมบัติหรือสิ่งของราคาแพงมากมายเพียงใด ทุกอย่างก็หมดความหมายสำหรับชีวิตนั้น

“เกิดเป็นมนุษย์แล้ว อย่าหายใจทิ้งไปวัน ๆ”

คุรุทรงสอนว่า มนุษย์ควรรู้จักหยิบจับ รู้จักสร้างสรรค์ รู้จักเรียนรู้และพัฒนาตนเอง อย่าปล่อยให้ลมหายใจหมดสิ้นไปแต่ละวันอย่างไร้คุณค่า เพราะทุกวันที่ผ่านพ้นไปคือส่วนหนึ่งของชีวิตที่สูญเสียไปแล้ว และไม่สามารถเรียกกลับคืนมาได้อีก

“มนุษย์เหนื่อยได้ ท้อได้ พักได้ แต่ถอยไม่ได้”

การพักผ่อนมิใช่ความผิด ความเหน็ดเหนื่อยและท้อแท้เป็นธรรมชาติของมนุษย์ แต่ต้องรู้จักแยกให้ออกระหว่างการพักเพื่อฟื้นฟูกำลัง กับการหยุดเดินเพราะยอมจำนนต่ออารมณ์ของตนเอง ที่สำคัญต้องหมั่นสำรวจจิตใจว่าแท้จริงแล้วตนเองต้องการอะไร กำลังแสวงหาสิ่งใด และสิ่งที่ไขว่คว้าอยู่นั้นมีคุณค่าต่อชีวิตจริงหรือไม่

มนุษย์มีทั้งความอยาก ความกลัว ความเหงา และความต้องการทางอารมณ์มากมาย บางคนใช้ชีวิตเพื่อไล่ตามความอยาก บางคนพยายามหลบหนีความกลัว บางคนแสวงหาผู้คนหรือสิ่งต่าง ๆ เพื่อเติมเต็มความเหงา ขณะที่บางคนใช้เวลาทั้งชีวิตแสวงหาความสุขสนุกสนาน เพียงเพื่ออุดช่องว่างบางอย่างในจิตใจ โดยไม่เคยพิจารณาเลยว่าสิ่งที่ตนเองขาดนั้นคืออะไรกันแน่

เมื่อได้รับความพึงพอใจครั้งหนึ่งก็อยากได้อีกครั้ง เมื่อความสนุกสนานจบลงก็ต้องออกไปแสวงหาครั้งใหม่ วนเวียนอยู่เช่นนี้จนกลายเป็นการใช้ลมหายใจเพื่อตอบสนองอารมณ์ของตนเองโดยไม่รู้ตัว

คุรุทรงเตือนว่า

“มนุษย์ต้องรู้จักแยกให้ออกว่า สิ่งใดเป็นความจำเป็นของชีวิต และสิ่งใดเป็นเพียงความต้องการของอารมณ์ อย่าเอาลมหายใจที่มีค่าไปใช้เพื่อสนองความอยากที่ไม่มีวันสิ้นสุด เพราะต่อให้ได้ทุกสิ่งที่ต้องการ ความอยากก็ยังไม่หมดไปอยู่ดี”

ท่านทรงสอนต่อว่า ความอิ่มเอิบทางอารมณ์กับความเจริญงอกงามของจิตนั้นมิใช่สิ่งเดียวกัน ความสนุกสนานอาจทำให้มนุษย์พึงพอใจได้ชั่วครู่ แต่การฝึกฝน การเรียนรู้ และการพัฒนาตนเองต่างหากที่ทำให้เกิดความเจริญขึ้นภายในจิตใจ

แล้วคุรุก็ทรงยกตัวอย่างเรื่องใกล้ตัวขึ้นมา

“ดูวัดนี้สิเป็นตัวอย่าง วัดตั้งอยู่ในซอยเกือบจะสุดซอยอยู่แล้ว บางคนก็อยู่ในซอยเดียวกันนี่แหละ”

“ทุกครั้งที่เขาเดินออกจากบ้าน เขาจะเลี้ยวเข้ามาในซอยเพื่อมาวัด มาฝึกฝน มาเรียนรู้ มานมัสการกราบไหว้บูชา หรือจะเลี้ยวออกไปทางปากซอยเพื่อแสวงหาสีสันและความสุขสนุกสนานทางโลกก็ได้”

“แต่ลองคิดดูเถิด คนบางคนอยู่ใกล้สิ่งที่มีค่าเพียงไม่กี่ก้าว กลับเลือกเดินห่างออกไปทุกวัน”

ท่านมิได้ทรงห้ามมิให้มนุษย์แสวงหาความสุข แต่ทรงชี้ให้เห็นว่ามนุษย์มักเลือกสิ่งที่ตอบสนองอารมณ์ของตนเองก่อนสิ่งที่มีคุณค่าต่อชีวิต บางคนยอมเสียเวลา เสียเงินทอง และเสียลมหายใจมากมายไปกับความสนุกสนานชั่วคราว แต่กลับเสียดายเวลาเพียงเล็กน้อยที่จะใช้เรียนรู้และฝึกฝน ทั้งที่มีครูบาอาจารย์ มีสถานที่ และมีโอกาสอยู่ใกล้ตัวจนแทบไม่ต้องแสวงหาจากที่ใดเลย

“เห็นหรือไม่ว่า บางครั้งมนุษย์ไม่ได้ขาดสิ่งที่มีค่า แต่กลับไม่รู้จักคุณค่าของสิ่งที่ตนเองมีอยู่”

ผมนิ่งฟัง เพราะเข้าใจว่าท่านมิได้ทรงกล่าวถึงการเลี้ยวเข้าซอยหรือออกปากซอยเพียงอย่างเดียว แต่กำลังสอนถึงหนทางที่มนุษย์เลือกให้แก่ชีวิตของตนเอง

คุรุทรงกล่าวต่อว่า

“และต้องอย่าลืมว่า ชีวิตมนุษย์นั้นสั้นนัก ไม่ได้ยืนยาวดั่งทวยเทพเทวา ชีวิตของมนุษย์ที่มีอยู่ในวันนี้ ก็ใช่ว่าจะมีโอกาสได้รับคำสอนอยู่เช่นนี้ไปตลอดกาล”

“วันนี้อาจคิดว่าไม่เป็นไร พรุ่งนี้ค่อยมา วันหน้าค่อยเรียน เอาไว้มีเวลาค่อยกลับมา แต่จะรู้ได้อย่างไรว่าวันข้างหน้าจะยังมีโอกาสเช่นวันนี้”

ท่านทรงสอนว่า บางครั้งมีใครสักคนกำลังรอเราอยู่ รอเพื่อจะสอน รอเพื่อจะถ่ายทอดความรู้ รอเพื่อจะชี้แนะหนทางที่เป็นประโยชน์ต่อชีวิต แต่มนุษย์กลับไม่สนใจ มัวแสวงหาความสนุกสนานและความพึงพอใจของตนเอง โดยหลงคิดว่าผู้ที่กำลังรออยู่นั้นจะยังคงรอเราได้เสมอ

“แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่า เมื่อถึงวันที่อยากกลับมา ผู้ที่เคยรออยู่นั้นจะยังอยู่ตรงที่เดิม”

คำถามนี้ทำให้ผมนิ่งไป

มนุษย์มักมองเห็นคุณค่าของสิ่งต่าง ๆ เมื่อสูญเสียมันไปแล้ว ในวันที่ยังมีครูบาอาจารย์อยู่ก็คิดว่าวันไหนไปหาก็ได้ ในวันที่ยังมีโอกาสเรียนรู้ก็คิดว่าเมื่อไรก็เรียนได้ ในวันที่ยังมีเรี่ยวแรงและลมหายใจก็คิดว่ายังมีเวลาอีกมาก กระทั่งวันหนึ่งเมื่อสิ่งเหล่านั้นไม่อยู่แล้ว จึงค่อยตระหนักว่าตนเองได้ปล่อยโอกาสอันมีค่าให้ผ่านพ้นไป

คุรุทรงสอนว่า การมีครูบาอาจารย์มิใช่เพียงการมีผู้ให้กราบไหว้บูชา แต่เป็นการมีโอกาสได้รับคำสอนและเรียนรู้ในสิ่งที่ตนเองยังไม่เข้าใจ หากศิษย์ไม่ใฝ่เรียนรู้ ไม่ฝึกฝน และไม่พยายามพัฒนาตนเอง ต่อให้มีครูบาอาจารย์ผู้ทรงความรู้มากมายเพียงใด ความรู้นั้นก็ไม่อาจเกิดขึ้นในตัวศิษย์ได้เลย

ที่สำคัญ การมีโอกาสอยู่ตรงหน้า มิได้หมายความว่าโอกาสนั้นจะคงอยู่ตลอดไป

ท่านทรงเตือนอีกว่า ในขณะที่มนุษย์บางคนมัวหมกมุ่นอยู่กับความอยาก ความกลัว ความเหงา และการแสวงหาความสุขทางอารมณ์ ผู้อื่นก็ยังคงเดินไปข้างหน้า ยังคงเรียนรู้ ฝึกฝน และพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง กว่าจะรู้ตัวอีกครั้งก็อาจพบว่าตนเองหยุดอยู่ที่เดิมมานานแล้ว ในขณะที่ผู้อื่นเดินไปไกลจนยากจะตามทัน

“จะหยุดก็หยุดได้ แต่เวลามันไม่ได้หยุดรอด้วย”

โดยเฉพาะผู้ที่ปรารถนาจะแสวงหาหนทางออกจากความทุกข์ ผู้ที่ตั้งใจศึกษาเพื่อทำความเข้าใจสังขาร วิญญาณ และดวงจิต ยิ่งไม่ควรปล่อยให้ตนเองหยุดย่ำอยู่กับที่ เพราะหนทางแห่งการแสวงหานั้นยาวไกล ต้องอาศัยความเพียรและการฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง มิใช่เพียงมีความปรารถนาแล้วจะสำเร็จได้เอง

การมีครูบาอาจารย์คอยชี้แนะนับเป็นโอกาสอันมีค่า แต่การก้าวเดินไปบนหนทางนั้น ศิษย์ยังคงต้องกระทำด้วยตนเอง ไม่มีผู้ใดสามารถฝึกฝนแทนกันได้ และไม่มีผู้ใดสามารถนำลมหายใจที่สูญเสียไปแล้วกลับคืนมาเพื่อเริ่มต้นใหม่ได้อีก

ก่อนคำสอนในคืนนั้นจะสิ้นสุดลง คุรุทรงย้ำว่า

“มนุษย์ไม่จำเป็นต้องมีทุกสิ่งที่มีราคา แต่จงรู้จักรักษาและสะสมสิ่งที่มีค่า อย่าเห็นสิ่งที่อยู่ใกล้ตัวเป็นของไร้ค่า เพียงเพราะคิดว่าจะกลับมาหามันเมื่อไรก็ได้”

“โดยเฉพาะลมหายใจของมนุษย์เอง เพราะวันหนึ่งเมื่อไม่มีมันแล้ว ต่อให้มีเงินทองมากมายเพียงใด ก็ไม่อาจซื้อหามันกลับคืนมาได้อีก”

คืนนั้นผมนั่งคิดถึงคำสอนของท่านอยู่นาน

วัดยังคงตั้งอยู่ในซอยเดิม หนทางเข้าวัดก็ยังเป็นหนทางสายเดิม ผู้คนยังคงเดินผ่านเข้าออก และแต่ละคนก็ยังมีสิทธิ์เลือกว่าจะเดินไปทางใด

แต่ผมกลับมองหนทางสายเดิมนั้นแตกต่างไปจากที่เคย

เพราะบางครั้งระยะทางเพียงไม่กี่ก้าว อาจใกล้สำหรับสังขาร แต่กลับไกลแสนไกลสำหรับจิตใจของผู้ที่ยังมองไม่เห็นคุณค่า

และบางครั้งสิ่งที่น่าเสียดายที่สุด อาจมิใช่การที่มนุษย์ไม่มีโอกาสได้พบสิ่งที่มีค่า หากเป็นการที่ตนเองเคยมีสิ่งนั้นอยู่ตรงหน้า เคยมีครูบาอาจารย์รอคอย เคยมีหนทางให้ก้าวเดิน และเคยมีลมหายใจมากมายให้ใช้ แต่กลับปล่อยให้ทุกอย่างผ่านพ้นไป เพราะมัวแสวงหาสิ่งที่ตอบสนองอารมณ์ของตนเอง

จนกระทั่งวันหนึ่ง เมื่อคิดจะเลี้ยวกลับเข้ามาในซอยสายเดิม สิ่งที่เคยรออยู่ตรงนั้นอาจไม่มีอีกแล้ว

ราชะ ตันตระ
09/10/2569